Dominikanie zostali sprowadzeni do Polski przez Jacka Odrowąża około 1260 roku - wówczas też prawdopodobnie przybyli do Lublina. Do czasu pobudowania własnej siedziby zatrzymali się przy kościele św. Mikołaja na Czwartku. Później na Starym Mieście stanęły pomieszczenia klasztorne dla zakonników i drewniane oratorium św. Krzyża, w którym już od XIII wieku były przechowywane relikwie Drzewa Krzyża Świętego. Według kroniki zakonu na założenie obecnego kościoła i klasztoru "plac szeroki i wygodny darował król Kazimierz Wielki" . Plac leżał u wjazdu wcześniejszego miasta, otoczonego obronnymi wałami. Kościół gotycki, zbudowany z palonej cegły został wzniesiony około 1342 roku, po najeździe rusko - tatarskim, kiedy to miasto uległo pożarowi. Świątynię budowano etapami: początkowo postawiono długie, zamknięte prostokątne prezbiterium, następnie wzniesiono nawę główną, a zapewne dopiero w XV wieku zbudowano nawy boczne i przykryto wnętrza żebrowymi sklepieniami. Kościół miał wówczas trzy gotyckie szczyty i stromy wysoki dach kryty dachówką. Zapewne też w XV wieku powstała najstarsza, przylegająca do kościoła od południa, część klasztoru ze wspaniałym refektarzem.Kościół znacznie ucierpiał podczas kolejnego pożaru w 1575 roku - runęły wówczas szczyty i sklepienia, spłonęło także całe wyposażenie.
Wśród 11 dostawionych później kaplic szczególnie wyróżniają się: Kaplica Firlejowska, zaliczana do najokazalszych 
późnorenesansowych budowli na Lubelszczyźnie (z pięknym nagrobkiem Firlejów) oraz Kaplica Tyszkiewiczów z lat 1645-59, w charakterystycznym stylu renesansu Lubelskiego, która zawsze budzi zachwyt zwiedzających. Po odbudowie zatarły się cechy gotyku, a świątynia przybrała formy późnego renesansu. Charakterystyczny szczyt, dzielony poziomo renesansowymi gzymsami, ukończono dopiero w XVII wieku.Ostatnie remonty całego zespołu klasztornego jak i bazyliki przeprowadzono w 1854 i w 1900 roku. Wynika z tego, że od 105 lat nie prowadzono tutaj ważniejszych prac remontowych. Świątynia była miejscem doniosłych wydarzeń religijnych i historycznych.
Tu w 1569 r. uczestniczył w nabożeństwie król Zygmunt August po zawarciu Unii Lubelskiej - Polski z Litwą.
| autor: Wojciech Chagowski | ||
Widok Bazyliki od ulicy Złotej |
Wszystko zaczęło się w marcu 2004 roku od "pomysłu" Wojtka Mazura który namówił Wojtka Chagowskieogo i mnie, Krzysztofa Chmiela aby zbudować makietę Bazyliki wraz z Klasztorem OO. Dominikanów. Otrzymaliśmy rysunki tylko części klasztornej bez Bazyliki (całej części północnej), opracowane przez firmę "IDEA" Biuro Architektoniczne w Lublinie które przedstawiają koncepcję renowacji 
klasztoru. Żeby rozpocząć budowę makiety musieliśmy wykonać pomiary i dokumentację fotograficzną całego obiektu niezbędną do wykonania planów modelarskich. Aby to wszystko pasowało i można było złożyć w całość, rysunki i makietę trójwymiarową wykonałem na komputerze oraz czuwałem nad całością projektu. Budowę makiety
rozpoczęliśmy u mnie ponieważ ja wykonywałem wszystkie bryły klasztoru, Wojtkom dostarczałem już konkretne sklejone budynki i materiały do dalszego wykańczania. W tym czasie Wojtek Mazur robił
pojedyncze elementy: okna, drzwi, gzymsy i wszystkie detale które były potrzebne w większych ilościach. Wykonaniem form tych wszystkich "drobiazgów" oraz późniejszym odlewaniem z żywicy zajmowała się firma "S-Model" która cały czas wspierała nas sprzętem i materiałami oraz ja. Wykańczaniem poszczególnych budynków czyli wykonanie wszystkich ozdób, gzymsów, dachów zajmował się Wojtek Mazur, praktycznie sam wykonał najgorszą robotę. I chyba najwięcej trudu i swojego kunsztu włożył Wojtek w wykonanie wszystkich wież i wieżyczek. Po przeniesieniu się z całością do Wojtka Mazura i
złożeniu wszystkiego w całość okazało się że Wojtka pokój jest trochę ciasny, ale
musiał nam wystarczyć. Teraz ostro do pracy przystąpił Wojtek Chagowski który został "szklarzem", sam wkleił i oszklił wszystkie okna, a trochę tego było. Wojtek Chagowski okazał się niezastąpiony przy pracach wykończeniowych, malowanie całości oraz ogólne wykończenie robiliśmy już wspólnie. Oświetlenie całego obiektu składające się z 12 żaróweczek wykonał Kazimierz Michalik. Budując tak dużą makietę musieliśmy brać pod uwagę żeby całość była mocna i trwała a jednocześnie lekka i łatwa w transporcie. Makietę
musieliśmy znieść z trzeciego piętra od Wojtka i przetransportować ją do oryginalnego Klasztoru gdzie jest obecnie eksponowana.
